تصور کنید هر ماه، درست چند روز قبل از پریود، احساس کنید رحمتان مثل یک توپ سنگین و دردناک شده؛ دردی که از کمر میزند به پاها، آنقدر شدید که مجبورید ساعتها دراز بکشید، قرصهای مسکن را یکی پس از دیگری ببلعید و باز هم آرام نگیرید. خونریزیتان آنقدر زیاد است که هر بار تعویض لباس زیر و پد را به یک کابوس تبدیل میکند، و حتی رابطه زناشویی به عذابی تکراری بدل شده. اطرافیان میگویند “عادی است، همه خانمها اینطورند”، اما شما میدانید چیزی درست نیست. این درد پنهان، که اغلب با «آدنومیوز رحم» شناخته میشود، زندگی میلیونها زن را در سراسر جهان مختل کرده است. در این مقاله درباره این بیماری صحبت میکنیم.
آدنومیوز رحم دقیقاً چیست و چرا رحم تان را درگیر می کند؟
آدنومیوز وقتی رخ میدهد که بافت لایه داخلی رحم (آندومتر) به جای اینکه فقط در داخل رحم بماند، به دیواره عضلانی رحم (میومتر) نفوذ میکند. این بافت مهاجم، مثل یک مهمان ناخوانده، هر ماه با شروع چرخه قاعدگی ضخیم میشود، میشکند و خونریزی میکند، اما چون در جای اشتباهی است، خون راه خروج ندارد و باعث التهاب، تورم و درد شدید میشود. نتیجه؟ رحمتان ممکن است دو یا سه برابر بزرگتر شود، مثل یک بالن پر از هوا که هر لمسش دردناک است.
طبق آمار کلینیک مایو در سال ۲۰۲۵، آدنومیوز حدود ۲۰ تا ۳۵ درصد زنان را در سنین ۳۰ تا ۵۰ سالگی درگیر میکند و اغلب با اندومتریوز یا فیبروم رحم همزمان است که تشخیص را سختتر میکند. این بیماری معمولاً بعد از ۳۰ سالگی شروع میشود، چون سالهای طولانیتر قرار گرفتن در معرض استروژن (هورمون زنانه) به رشد این بافتها کمک میکند. اما خبر خوب این است که آدنومیوز سرطانی نیست و با درمان مناسب، میتوان علائم را کاملاً کنترل کرد.
تفاوت رحم سالم و آدنومیوز رحم
درمان آدنومیوز
تصور کنید به جای تحمل درد، دوباره بتوانید با انرژی کامل به کار، ورزش یا حتی برنامهریزی برای بارداری بپردازید. این بیماری مثل یک آتش زیر خاکستر است؛ اگر زود خاموش شود، آسیبی نمیزند، اما اگر رها شود، میتواند به کمخونی، خستگی مزمن و حتی مشکلات باروری منجر شود.
در واقع، آدنومیوز نه تنها جسمتان را آزار میدهد، بلکه روحتان را هم خسته میکند. اما حالا با ابزارهای تشخیصی دقیق مثل MRI و سونوگرافی سهبعدی، میتوانیم در عرض چند هفته تشخیص دهیم و برنامه درمانی شخصیسازیشدهای بسازیم.
این بیماری، که اولین بار در سال ۱۸۶۰ توسط پاتولوژیست آلمانی کارل فون روکیتانسکی توصیف شد، دیگر یک راز نیست و درمانهایش هم از هیسترکتومی (برداشتن رحم) فراتر رفتهاند.
علائم آدنومیوز؛ از درد خفیف تا کابوس ماهانه
علائم آدنومیوز مثل یک طیف رنگی است؛ برای برخی فقط یک سایه کمرنگ ناراحتی، و برای دیگران طوفانی از درد و خونریزی که زندگی را فلج میکند. شایعترین علامت، خونریزی شدید و طولانی قاعدگی (منوراژی) است، آنقدر که ممکن است هر بار بیش از ۸۰ میلیلیتر خون از دست بدهید، که به کمخونی آهنین منجر میشود. دردهای کرامپی شدید (دیسمنوره) هم معمولاً از چند روز قبل از پریود شروع میشود و تا هفتهها ادامه دارد؛ دردی تیز و مداوم در لگن، کمر و حتی رانها که با مسکنهای معمولی آرام نمیگیرد.
طبق راهنمای RCOG (کالج سلطنتی متخصصان زنان و زایمان بریتانیا)، حدود ۶۰ درصد زنان مبتلا به آدنومیوز درد لگنی مزمن دارند؛ دردی که حتی خارج از پریود هم همراهشان است. رابطه جنسی هم میتواند دردناک شود (دیسپارونی)، چون رحم بزرگشده به بافتهای اطراف فشار میآورد. برخی زنان احساس نفخ، فشار در پایین شکم یا حتی تکرر ادرار را گزارش میکنند، چون رحم متورم مثانه را فشرده میکند. جالب است بدانید که حدود یک سوم زنان هیچ علامتی ندارند و بیماریشان تصادفی کشف میشود، مثلاً در سونوگرافی روتین.برای اینکه بهتر بفهمید، بیایید چند علامت کلیدی را فهرست کنیم، اگر سه مورد یا بیشتر این نشانهها را دارید، وقت مشاوره است:
- خونریزی سنگین قاعدگی: پد یا تامپون را هر ساعت عوض میکنید، یا لختههای بزرگ میبینید – که طبق NIH (۲۰۲۵) میتواند به کمخونی و خستگی دائمی منجر شود.
- درد شدید کرامپی: مثل اینکه کسی با چاقو به رحمتان میزند، و اغلب با تهوع یا اسهال همراه است.
- درد لگنی مداوم: نه فقط در پریود، بلکه در طول ماه، که فعالیت روزانه را مختل میکند.
- درد در رابطه جنسی: احساس فشار یا سوزش عمیق که لذت را از بین میبرد.
- نفخ و فشار شکمی: رحم بزرگشده مثل یک توپ بسکتبال در شکمتان حس میشود، و گاهی با یبوست یا مشکلات گوارشی همراه است.
این علائم اغلب با اندومتریوز یا فیبروم اشتباه گرفته میشوند، اما تفاوت در این است که آدنومیوز بیشتر رحم را بزرگ و حساس میکند. اگر این دردها زندگیتان را تحت تأثیر گذاشته، بدانید که درمان وجود دارد – و هرچه زودتر شروع کنید، بهبودی سریعتر است.
مشکلات و علائم آدنومیوز
علل و عوامل خطر آدنومیوز؛ چرا من و نه دیگری؟
علت دقیق آدنومیوز هنوز کاملاً رمزگشایی نشده، اما نظریههای علمی سال ۲۰۲۵ آن را به اختلال در مرز بین آندومتر و میومتر نسبت میدهند. یکی از رایجترین تئوریها، «قاعدگی رتروگراد» است؛ جایی که خون قاعدگی به جای خروج از بدن، به عقب به سمت لولههای فالوپ و حفره لگنی برمیگردد و سلولهای آندومتریال را به دیواره رحم میکارد. التهاب پس از زایمان یا جراحیهای رحمی (مثل سزارین یا کورتاژ) هم میتواند دیواره رحم را ضعیف کند و نفوذ را آسانتر سازد.
استروژن نقش مهمی دارد؛ این هورمون بافت آدنومیوزی را تغذیه میکند، به همین دلیل بیماری بعد از یائسگی معمولاً آرام میگیرد. عوامل ژنتیکی هم دخیلاند؛ اگر مادر یا خواهرتان آدنومیوز داشته، ریسکتان دو برابر است. مهمترین عوامل خطرناک عبارتند از:
- زایمان و جراحیهای رحمی: هر زایمانی ریسک را ۲ تا ۳ برابر افزایش میدهد، چون التهاب موقتی ایجاد میکند.
- سن ۳۵ تا ۵۰ سال: اوج استروژن و تغییرات هورمونی.
- همزمانی با اندومتریوز یا فیبروم: بیش از ۵۰ درصد موارد با این بیماریها همراه است.
- نژاد و سبک زندگی: زنان آسیایی (از جمله ایرانی) کمی بیشتر درگیرند، و چاقی یا رژیم پرچربی ریسک را بالا میبرد.
درک این عوامل کمک میکند پیشگیری کنید؛ مثلاً با چکآپ منظم بعد از زایمان یا اجتناب از جراحیهای غیرضروری. اما اگر درگیر شدید، ناامید نشوید؛ درمانهای مدرن مثل HIFU (اولتراسوند متمرکز با شدت بالا)، بدون برش، بافت را هدف میگیرند.
تشخیص آدنومیوز؛ از معاینه ساده تا تصویربرداری پیشرفته
تشخیص آدنومیوز دیگر مثل گذشته نیست که فقط با هیسترکتومی قطعی شود. با ابزارهای غیرتهاجمی، میتوانیم در عرض یک جلسه ویزیت، تصویر کاملی بگیریم. همه چیز از معاینه لگنی شروع میشود: پزشک رحم را لمس میکند و اگر بزرگ، نرم و حساس باشد، مشکوک میشود. اما برای تأیید، سونوگرافی ترانسواژینال (TVUS) اولویت است؛ ابزاری که حساسیت ۸۰ تا ۹۰ درصدی دارد و ضخامت دیواره رحم، کیستهای کوچک (آدنومیوما) و بافت نفوذی را نشان میدهد.
اگر سونوگرافی کافی نباشد، MRI بهترین گزینه است؛ با دقت ۹۵ درصدی، عمق نفوذ و گستردگی را مشخص میکند که برای برنامهریزی جراحی ایدهآل است. هیستروسکوپی هم برای موارد فوکال (محلی) مفید است، جایی که دوربین داخل رحم میرود و ضایعات را مستقیم میبیند. بیوپسی اندومتر هم گاهی لازم است تا سرطان را رد کند، هرچند آدنومیوز خوشخیم است.
در کلینیکهای پیشرفته مثل مطب ما در مشهد، از سونوگرافی سهبعدی و MRI با کنتراست استفاده میکنیم تا تشخیص دقیق باشد. این کار نه تنها آرامش خاطر میدهد، بلکه درمان را هدفمند میکند؛ مثلاً اگر فوکال باشد، لاپاراسکوپی کافی است، اما اگر دیفیوز (پراکنده) باشد، گزینههای دارویی اولویتی دارند.
درمان های دارویی آدنومیوز؛ کنترل علائم بدون تیغ جراحی
خوشبختانه، درمان آدنومیوز همیشه به جراحی ختم نمیشود. داروها، بهخصوص هورمونیها، میتوانند درد و خونریزی را تا ۷۰ درصد کاهش دهند و برای زنانی که قصد بارداری دارند یا نمیخواهند عمل شوند، عالیاند. طبق راهنمای SOGC (انجمن متخصصان زنان کانادا)، درمان خط اول، ضدالتهابهای غیراستروئیدی مثل ایبوپروفن (۴۰۰–۶۰۰ میلیگرم، ۳ بار در روز در پریود) است که پروستاگلاندینها (عامل درد) را مهار میکند.
برای موارد شدیدتر، قرصهای ضدبارداری ترکیبی (مثل یاسمین یا LD) به صورت مداوم (بدون هفته استراحت) تجویز میشود؛ اینها آندومتر را نازک میکنند و خونریزی را ۵۰ تا ۷۰ درصد کم میکنند. پروژسترون خالص، مثل دپو-پروورا (تزریق ۳ ماهه) یا آییودی میرنا (دستگاه داخل رحمی)، گزینه بعدی است؛ میرنا بهخصوص در سال ۲۰۲۵ محبوب شده، چون تا ۵ سال اثر دارد و درد را در ۶۵ درصد بیماران کنترل میکند.
اگر هورمونها کافی نباشند، آگونیستهای GnRH (مثل لوکرین، تزریق ماهانه) یائسگی موقت ایجاد میکنند و علائم را تا ۹۰ درصد کاهش میدهند؛ اما فقط ۶ ماه، چون عوارض مثل گرگرفتگی دارد. جدیدترینها، آنتاگونیستهای GnRH خوراکی مثل الاگولیکس، عوارض کمتری دارند و طولانیمدت قابل استفادهاند. در ترکیب با “Add-back therapy” (هورمونهای کمدوز)، میتوان بدون از دست دادن استخوان، درمان کرد.
این داروها نه تنها درد را آرام میکنند، بلکه کیفیت زندگی را بالا میبرند، بسیاری از بیمارانمان بعد از ۳ ماه میگویند «اولین پریود بدون اشک را داشتم». اما اگر علائم برگردد یا کیست بزرگ باشد، به جراحی فکر کنید.
درمان های جراحی آدنومیوز؛ از لاپاراسکوپی پیشرفته تا گزینه های نوین
وقتی داروها جواب نمیدهند، جراحی وارد میدان میشود و خبر عالی این است که در سال ۱۴۰۴، گزینههای کمتهاجمی مثل لاپاراسکوپی، بیش از ۹۰ درصد موفقیت دارند بدون نیاز به برش بزرگ. برای آدنومیوز فوکال (محلی)، آدنومیومکتومی لاپاراسکوپیک ایدهآل است: با ۳–۴ سوراخ کوچک، بافت نفوذی را خارج میکنیم و رحم را بازسازی میکنیم. طبق مطالعه Springer، این روش حجم رحم را ۴۰ تا ۶۰ درصد کم میکند و درد را در ۸۵ درصد بیماران قطع میکند.
برای موارد دیفیوز، هیسترکتومی (برداشتن رحم) درمان قطعی است، اما حالا با روباتیک یا لاپاراسکوپی، بهبودی فقط ۱–۲ هفته طول میکشد. پیشرفتها شامل HIFU (اولتراسوند متمرکز) است، بدون برش، امواج صوتی بافت را میسوزانند و علائم را در ۷۵ درصد موارد کنترل میکنند. RFA (رادیوفرکانسی) و UAE (آمبولیزاسیون شریان رحمی) هم گزینههای غیرجراحیاند؛ UAE رگهای تغذیهکننده را مسدود میکند و حجم رحم را ۵۰ درصد کم میکند.
در مطب دکتر جاودان مهر، با فلوشیپ لاپاراسکوپی پیشرفته، این روشها را با دقت بالا انجام میدهیم، چون میدانیم حفظ باروری برای بسیاری اولویت است.
آدنومیوز و بارداری؛ چالش ها و راه حل ها
آدنومیوز میتواند شانس بارداری را ۳۰ تا ۵۰ درصد کم کند، چون التهاب لانهگزینی جنین را سخت میکند. طبق ACOG (۲۰۲۴)، خطر سقط، زایمان زودرس و جنین کوچک برای سن بارداری بالاتر است. اما با درمان پیش از بارداری – مثل لاپاراسکوپی برای موارد فوکال؛ شانس موفقیت IVF تا ۶۰ درصد افزایش مییابد. اگر باردار شدید، نظارت دقیق با سونوگرافی ضروری است.
مراقبت های بعد از درمان و پیشگیری
بعد از درمان، رژیم ضدالتهابی (ماهی، سبزیجات، امگا-۳) و ورزش ملایم کمک میکند. برای پیشگیری، چکآپ سالانه بعد از ۳۰ سالگی و مدیریت استروژن را فراموش نکنید.
سخن پایانی
آدنومیوز قابل کنترل است و شما شایسته زندگی بدون درد هستید. اگر علائم را دارید، منتظر نمانید. دکتر معصومه جاودانمهر، متخصص زنان و فلوشیپ لاپاراسکوپی پیشرفته، آماده مشاوره است. نوبت بگیرید؛ ما با آرامش، منتظرتان هستیم.
